T.C.
TARIM ve KÖYİŞLERİ BAKANLIĞI
Koruma ve Kontrol Genel Müdürlüğü
KODEKS ALIMENTARIUS KOMİSYONU NEDİR?
Kodeks Alimentarius Komisyonu gıda standartlarının oluşturulması için Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Teşkilatı/FAO ve Dünya Sağlık Örgütü/WHO tarafından 1960’lı yıllarda kurulmuştur. Kodeks Alimentarius Komisyonu gıda maddelerinin taşıması gereken asgari kalite ve hijyen kriterlerini belirlemektedir.
Gıda maddelerinin taşıması gereken asgari teknik ve hijyenik standartları belirleyen kriterler ile tüketicileri koruyan, gıdaların satışında adil uygulamaları sağlayan ve ticareti kolaylaştıran standartların oluşturulmasında; gıda ile ilgili bilimsel kuruluşlardan, tüketici organizasyonlarından, üretim ve işleme endüstrisinden, gıda güvenliği otoritelerinden oluşan bir gurup uzman çalışmaktadır. Gıda standartlarının bir sistematik içinde hazırlanması uzun bir süreci gerektirmektedir.
Kodeks Alimentarius Komisyonu’nun altında organizasyon şemasında da yer aldığı üzere, gıda standardlarını hazırlama sürecinde bir çok alt komite görev almaktadır. Alt komiteler yılda bir kez toplanır, Komisyon ise dönüşümlü olarak bir yıl Roma’da FAO başkanlığında diğer yıl Cenevre’de WHO başkanlığında olmak üzere yılda bir kez toplanır. Oturumlara üye ülkelerin yanı sıra uluslararası kuruluşlar da katılır. Alt komite ve komisyon toplantılarına Ulusal delegasyonlar her bir hükümetin atadığı uzmanlar tarafından katılım sağlanır. Delegasyonlarda sektör temsilcileri, tüketici organizasyonları ve akademik enstitülerden de katılımcı yer alabilir. Komisyonda üyesi bulunmayan ülkeler ise gözlemci sıfatı ile katılabilir, ayrıca belli sayıda uluslararası resmi organizasyonlar ve sivil toplum örgütleri de gözlemci olarak toplantılara katılmaktadır. Gözlemci olarak katılmalarına rağmen, Kodeks Alimentarius Komisyonu’nda bu tür organizasyonlar son karar aşaması haricinde diğer tüm aşamalarda hazırlanan taslak Standard hakkında görüşlerini beyan edebilirler.
Komisyon üye ülkelerle irtibatı kolaylaştırmak amacıyla her ülkede Kodeks İrtibat Noktası tespit etmiş ve çoğu ülkeler ulusal aktivitelerini koordine etmek amacıyla Ulusal Kodeks Komitesi oluşturmuştur. Ülkemizde de Bakanlığımız Koruma ve Kontrol Genel Müdürlüğü, Kodeks Alimentarius Komisyonu nezdinde irtibat noktası olarak faaliyet göstermektedir.
Kodeks standardları hazırlanırken öncelikle çalışması istenen konular üye ülkeler tarafından önerilir ve bununla ilgili bir proje dokümanı oluşturulur. Bu çerçevede hazırlanan taslak metin Kodeks sekretaryası tarafından üye ülkelere görüşe açılır. Hazırlanan taslak ilgili alt komitelerde görüşülür. Bu görüşmeler sekiz basamaktan oluşur. Beşinci basamakta Kodeks Alimentarius Komisyonu’nun ara görüşü alınır. Alt komitelerde Sekizinci basamağa gelen standart taslaklar Kodeks Alimentarius Komisyonu tarafından onaylanarak standart olarak yayımlanır. Standartların revizyonu için izlenecek prosedür ise standartların ilk hazırlanması aşamasında izlenen prosedürle aynıdır.
Kodeks Alimentarius Komisyonunda bulunan komiteler 3 ayrı kategoride görev yaparlar;
- Yatay komiteler
- Dikey Komiteler
- Bölgesel Komiteler
1- Yatay Komiteler
Tüm gıdalara yönelik olarak genel konuları içeren gıda güvenliğine ilişkin hususlarda, aşağıda isimleri yer alan komiteler aynı adla anılan komisyonlar görev yapmaktadır.
- Etiketleme Komitesi (Kanada),
- Bulaşanlar Komitesi (Hollanda),
- Gıda Katkı Maddeleri Komitesi (Çin Halk Cumhuriyeti),
- Gıda Hijyeni Komitesi (ABD),
- Gıda İthalat İhracat Sertifikasyon Sistemleri Komitesi (Avustralya),
- Numune Alma ve Analiz Metotları Komitesi (Macaristan),
- Özel Beslenme Amaçlı Gıdalar Komitesi (Almanya),
- Pestisit Kalıntısı Komitesi (Hollanda),
- Veteriner İlaç Kalıntısı Komitesi (ABD)
2- Dikey Komiteler
Kodeks Alimentarius içindeki özel standartlar, ürün veya ürün gruplarına yönelik olarak standartları olarak tanımlanmaktadır ve dikey komitelerce çalışılır. Kodekste yer alan başlıca dikey komiteler şunlardır:
- Tahıllar, Baklagiller ve Bitkisel Proteinleri İçeren Benzer Ürünler Komitesi (ABD),
- Katı-Sıvı Yağlar ve İlgili Ürünler Komitesi (İngiltere),
- Balık ve Su Ürünleri Komitesi (Norveç),
- Taze Meyve ve Sebzeler Komitesi (Meksika),
- İşlenmiş ve Hızlı Dondurulmuş Meyve ve Sebzeler Komitesi (ABD),
- Meyve Suları Komitesi (ABD),
- Et ve Et Ürünleri; Çorbalar ve Et Suları Komitesi (Yeni Zelanda),
- Süt ve Süt Ürünleri Komitesi (Yeni Zelanda),
- Şekerler Komitesi (İngiltere),
- Kakao Ürünleri ve Çikolata ve Diğer Muhtelif Ürünler Komitesi (İsviçre)
Ürün standardlarında kapsam, tanım, temel kompozisyon, katkı maddeleri, bulaşanlar, hijyen, ağırlık ve ölçümler, etiketleme, numune alma ve analiz metotları gibi ana bölümler bulunmaktadır.
Ürün Komiteleri gerekli hallerde toplanır ve komite çalışmalarını tamamladıktan sonra ya ara verir ya da tamamen kaldırılır. Özel (Ad hoc) ürünlere yönelik olarak yeni standartların oluşturulması amacıyla belirli bir süreyle yeni küçük ölçekli spesifik Komiteler kurulabilir.
Her bir komiteye bir üye ülke ev sahipliği yapmakta; bu ülke, başkanın sağlanmasından ve komitenin kurulması ve devam ettirilmesi için gerekli harcamaların yapılmasından sorumludur.
3-Bölgesel Komiteler
Alt komitelerin son grubu koordinasyon komiteleridir. Bölgesel gıda standardlarının oluşturulmasından bölgesel koordinasyon komiteleri sorumludur.
Koordinasyon komiteleri altı adettir;
- Afrika (Fas),
- Asya (Kore Cumhuriyeti),
- Avrupa (İsviçre),
- Latin Amerika ve Karayib adaları (Arjantin),
- Yakın doğu (Ürdün),
- Kuzey Amerika ve Güneybatı Pasifik (Samao)
Koordinasyon komiteleri, gelişmekte olan ülkelerin sorunlarına ve bölgesel konulara eğilmek açısından önemli bir rol oynamaktadır. Bu komiteler kendi bölgelerine ait temsilcilerle iki yılda bir toplanmaktadır. Toplantı raporları Komisyona sunulmakta ve burada tartışılmaktadır. Koordinasyon komitesine başkanlık yapan ülke, aynı zamanda bölgesel koordinatör görevini yürütmektedir.
Bu komiteler, belli bir ev sahibi ülkeye sahip değildir. Toplantılara Komisyon kararı ile bölgedeki bir ülke tarafından ev sahipliği yapılmaktadır.
Kodeks Alimentarius Komisyonu tarafından hazırlanan Gıda Standardlarına uyum sağlanması, uluslararası ticaretin kolaylaştırılması ve tüketici sağlığının korunması açısından önem taşımaktadır. Bu nedenle, ticaretteki teknik engeller (TBT anlaşması) ile sağlık ve bitki sağlığı kontrollerinin (SPS anlaşması) uygulanmasını içeren DTÖ anlaşmaları uluslararası ticarette Kodeks Alimentarius standardlarının benimsenmesini öngörmüştür. Yine, bir çok ikili anlaşmada, Avrupa Birliğinde ve bir çok ülkenin mevzuatında Kodeks Alimentarius dökümanları referans olarak alınmaktadır.
Kodeks Alimentarius Komisyonunun FAO/WHO Uzman Danışma Kurulları bulunmaktadır. Uzman toplantıları komisyondan bağımsızdır, elde edilen sonuçlar Komisyon çalışmalarında bilimsel olarak katkı sağlar. Risk Yönetiminin gerekliliklerinden olan risk değerlendirmesi bu Kurullarca yapılır ve bağımsız ve tarafsız kararların verilmesi sağlanır.
Kurullara seçilen uzmanlar “uzman çağrısı” ile davet edilir uzmanlık alanlarında önceden tanınan, bilimsel kariyerlerinin en üst noktalarında bulunan ve muhakeme yetenekleri yeterli ve tarafsız kişiler seçilir. Uzmanlar devlet ya da özel kurumların sözcüsü olarak görüş oluşturamaz, sadece kendi fikirlerini beyan ederler. Görevler süreli olmayıp, üst düzeyde bir kurumsal hafızaya ulaşılması gerekmektedir. Bu tür üç Kurul vardır;
- Pestisit Kalıntısı Uzmanlar Kurulu (JMPR),
- Gıda Katkı Maddeleri Uzmanlar Kurulu (JECFA)
- Mikrobiyolojik Risk Değerlendirmesi Uzmanlar Kurulu (JEMRA).
Bu Kurullar uzun yıllar boyunca, devletler, endüstri ve araştırma merkezleri tarafından yaygın olarak kullanılan uluslararası kabul görmüş veriler üretirler. Bu Kurulların Kodeks Komisyonu’nun çalışmalarına katkıları büyük önem arz etmektedir. Faaliyetleri sonucunda oluşturulan yayınlar uluslararası kabul edilen referans dokümanlardır.
Kodeks Alimentarius standardlarının yanı sıra geniş kapsamlı kılavuzlar ve hijyen uygulama kodları da vardır. Tavsiye Edilen Uluslararası Uygulama Kodları-Genel Gıda Hijyeni Kuralları tüm gıdalara uygulanır. Tüketicilerin korunmasında ve gıda güvenliğinin sağlanmasında bu kılavuzlar ve hijyen uygulama kodları ülkelere önderlik etmektedir.
Kodeks dokümanları Kodeks Sekretaryası tarafından üye ülkelerdeki Kodeks İrtibat Noktalarına ve uluslararası tüketici örgütlerine gönderilir. Dokümanlar ayrıca Kodeks Alimentarius’un web sitesinde de yer alır.
Kodeks Alimentarius Komisyonu çalışmalarında Bakanlığımız temas noktası olarak görev yapmaktadır. Genel Müdürlüğümüz, ülke görüşünü ilgili tarafların katılımıyla oluşturarak ilgili Kodeks Komitelerine göndermekte ve Kodeks Komite toplantılarına katılarak hazırlanan standardların ülkemiz lehine oluşturulması için çalışmalar yapmaktadır. Tüm detaylı bilgilere Genel Müdürlüğümüz Gıda Kontrol Hizmetleri Dairesi Başkanlığı – Gıda Kodeks Şubesi’nden ulaşılabilir.
Kodeks Alimentarius Komisyonu Komiteleri ve Komitelere Ev Sahipliği Yapan Ülkeler