T.C.
TARIM ve KÖYİŞLERİ BAKANLIĞI
Koruma ve Kontrol Genel Müdürlüğü
Ticari Yumurtacı Kümeslerde Salmonella Kontrol Programı Talimatı
Hukuki Dayanak: 24.10.2007 tarih ve 39478 sayılı Koruma ve Kontrol Genel Müdürlüğü Yazısı
1-Amaç:
Bu çalışmanın amacı ticari sofralık yumurta üreten kümeslerde zoonoz karakterde Salmonella varlığının tespit edilmesidir.
2-Kapsam:
2.1-Program üniversite ve kamu kurumlarına ait kümesler de dahil 1000 adet ve üzeri fiili kapasitesi bulunan ticari yumurtacı kümeslerde uygulanacaktır.
2.2-Salmonella Pullorum ve Salmonella Gallinarum bu çalışmaya dahil edilmemiştir.
2.3-Örnek alınacak işletme ve kümeslerin tespiti İl Müdürlüğünce yapılacaktır. Her işletmede sadece bir kümesten örnek alınacaktır.
2.4-Yumurtacı kümeslerden yumurtadan çıkarılmalarından 9 hafta önce (60 haftanın üzerindeki kümesler) örnek alınacak ve kümeste yaş standardizasyonu yoksa örneklerin yaşlı olan tavuklardan alınmasına azami dikkat edilecektir.
2.5-Çalışmalar doğrudan Hayvan Sağlığı Şube Müdürlüklerince koordine edilecektir. Yumurta Üreticileri Birliği bulunan illerde bu kuruluşla işbirliği yapılarak gerekli destek sağlanacaktır. Problem olması halinde gecikmeksizin Genel Müdürlüğe bilgi verilecektir.
3-Örnek Büyüklüğü ve Kümeslerin Seçimi:
Ülkemizde kayıtlı 1.304 ticari yumurtacı işletme bünyesinde toplam 3.284 adet yumurtacı kümes bulunmaktadır. Bu kümeslerin 565 adedinden bu çalışma kapsamında örnek alınması öngörülmektedir. İller üzerinden yumurtacı işletme, kümes ve örnek alınacak kümes sayılarını gösterir liste EK-1’de verilmiştir. Bu listede yer almamasına karşın 1000 adet ve üzeri fiili kapasitesi bulunan ticari yumurtacı kümes bulunması halinde iller durumlarını Genel müdürlüğe en seri şekilde bildirecektir.
3.1-Örnek alınacak işletme ve kümes seçiminde aşağıda hususlara uyulacaktır;
3.1.1-İl sınırları içerisindeki tüm yumurtacı kümesler aşağıda belirtildiği şekilde kapasitelerine göre sınıflandırılarak toplam kümes sayısı içerisinde her bir kategoriye (sınıflandırmaya) karşılık gelen kümesin il’deki % oranı bulunacaktır.
Tablo-1:A ilindeki İşletmelere Bağlı Yumurtacı Kümes Kategorileri
| İşletme Adı | Kümes Sayısı | Kapasite kategorileri | ||||
| 1.000-2.999 | 3.000-4.999 | 5.000-9.999 | 10.000-29.999 | 30.000 ve üzeri | ||
| B | 20 | 5 | 4 | 0 | 11 | 0 |
| N | 18 | 1 | 3 | 10 | 3 | 2 |
| İl Toplamı | 380 | 61 | 72 | 99 | 129 | 19 |
| Toplam % Dağılımı |
100 | 16 | 19 | 26 | 34 | 5 |
Bu tablo’dan A ilindeki yumurtacı kümeslerin % 16 sının 1.000-2.999 kategorisinde yer aldığı anlaşılmaktadır.
3.1.2-EK-1’de belirtilen örnek alınacak kümes sayısının her bir kümes kategorisine dağılımı aşağıda açıklandığı şekilde hesaplanacaktır.
Örnek:
İlin örnek alması gereken yumurtacı kümes sayısı 40 ise dağılım aşağıdaki gibi olacaktır.
Formül:1.000 -2.999 arasındaki kümeslerin oranı % 16’dır.
100’de 16 ise 40 tanede kaç tanedir?
X:40x16/100: 6
Tablo-2:Örnek Alınacak Kümes Sayıları
| Kümes Kategorisi | Kümes Sayısı | İldeki Kümeslerin Dağılım (%) | Örnek Alınacak Kümes Sayısı |
| 1.000 -2.999 | 61 | 16 | 6 |
| 3.000 -4.999 | 72 | 19 | 8 |
| 5.000 -9.999 | 99 | 26 | 10 |
| 10.000 -29.999 | 129 | 34 | 14 |
| 30.000 ve üzeri | 19 | 5 | 2 |
| Toplam | 380 | 100 | 40 |
3.2-Basit Tesadüfi Örnekleme Metodu ile örnek alınacak kümeslerin belirlenmesinde uyulacak esaslar aşağıda belirtilmektedir.
3.2.1-Her kategoriye karşılık gelen kümesler 1’den başlayarak numara atlamaksızın sıralanır. 1.000-2.999 arası kategori için 61 adet kümes bulunduğu ve bunlardan 6 tanesinden örnek alınacağı nedeniyle EK-2’de bulunan Tesadüfi Örnekleme Tablosunun herhangi bir noktasından başlanır. Eğer tablonun 2. sütununda bulunan 54381 ile başlayan sıradan başlayacak olursak 61 rakamı 2 haneli olduğundan, sondan 2 rakamı kullanarak seçimimizi yapabiliriz. Bu sütundan aşağı doğru gidersek 61’den büyük olan rakamlar ve tekrar çıkan rakamlar atılır ve 6 adet numara tespit edinceye kadar seçme işlemine devam edilir. Sütunun bitişini takiben yan sütun kullanılarak seçim işlemi sürdürülür. Bu örnekte; 48, 27, 33, 39, 15, 11 rakamlarına karşılık gelen kümesler çalışmaya esas örnekleme için seçilmiş olur. Bu arada geçen diğer rakamlar 61’den büyük olduğu için alınmaz. Diğerleri içinde aynı yöntem uygulanır.
3.2.2-Bir işletmeden 1 kümesten örnek alınacağı için farklı kapasitelerde olsa bile birden çok kümesin seçilmesi ihtimaline karşılık her bir kategori için yedek kümesler de seçilir.
4-Örnekler Alınırken Dikkat Edilecek Hususlar:
Örnek alınırken uyulması gereken kuralların örnek alacak görevlilerce önceden gözden geçirilmesi bu çalışmanın verimliliği açısından önem arz etmektedir.
4.1-Örnek Almaya Giden Görevlilerin Uyacağı Hususlar
4.1.1-Örnek almak üzere seçilen kümesin bağlı olduğu işletme ile irtibat kurularak aşağıda belirtilen hususlar yapılacaktır.
- Örnek alınacak işletme yetkilisi ile görüşerek kümeslerdeki hayvanların yaşı, kümesin kapasitesi ve yumurtadan çıkma zamanları hakkında bilgi toplanması,
- Ziyaretçilerin kümese hastalık bulaştırmaması için işletme tarafından alınan önlemler hakkında bilgi alınması,
- Örnek almaya gitmeden birkaç gün önce tekrar aranarak işletme yetkilisine haber verilmesi,
- Kümes yetkilisine gübre bandı veya gübre kazıma aletini örnek alınacak günde örnek alınırken çalıştırması ve örnek alımı tamamlanıncaya kadar kafeslerden tozların temizlememesi için bilgi verilmesi,
- Uygun yerlerden toz alınmasını için bir seyyar merdiven teminini,
4.1.2-Çiftliği ziyarete gidilen araç temiz olmalı ve görevlilerce gerekli koyucu önlemler alınmalıdır.
4.1.3-Örnekleri alacak görevliler aşağıdakileri yanında bulundurmalıdır.
- Temizlenmiş/Dezenfekte edilmiş lastik botlar,
- Botların üzerine giyilecek galoş ya da tek kullanımlık benzeri materyal,
- Tek kullanımlık tulum,
- Toz maskesi,
- Toplama kabı,
- Örnekleme Talimatı,
- Örnek Toplama Bilgi Formu,
- Tükenmez kalem ve cama yazar kalem,
- Cep feneri,
- Steril örnek torbaları,
- Steril tek kullanımlık eldiven (cerrahi eldiven),
- Steril ıspatula,
- Malzemeleri koymak üzere kutu,
- Dezenfektan,
- Örnekleri paketlemek ve göndermek için materyal.
4.2-Alınacak Örnek Sayısı, Örnek Miktarı, Örnek Alınacak Alanlar ve Uyulacak Hususlar:
4.2.1-Seçilen her bir kümesten 5 adet doğal olarak karışmış dışkı ile 2 adet toz olmak üzere toplam 7 adet örnek alınacaktır.
4.2.2-Alınan her bir dışkı örneği yaklaşık 200-300 gr., toz ise 250 ml. kadar olacaktır.
4.2.3-Örnekler Bölge Veteriner Kontrol ve Araştırma Enstitüsü Müdürlüklerince İl Müdürlüklerine gönderilecek olan sızma yapmayan plastik kutu veya cam kavanozlara alınacaktır.
4.2.4-Örnekler Veteriner Kontrol ve Araştırma Enstitüsü Müdürlükleri ile koordinasyon içerisinde İl Müdürlüklerince alınacaktır. Daha doğru örnek alımı için Veteriner Kontrol ve Araştırma Enstitüsü Müdürlüklerinden ihtiyaç duyulan destek sağlanacaktır.
4.2.5-Dışkı Örneklerinin Alımı:
Dışkı örnekleri gübre toplama sistemine göre;
- Tavukların dışkısının toplandığı konveyör hatlarının boşaltıldığı kısım,
- Kazıma yolu ile gübre toplanan kümeslerde kazıma işleminden sonra gübrenin toplandığı yerler,
- Tek bir çukurda toplama işlemi yapılan küçük ölçekli kümeslerde de gübre çukurundan alınacaktır.
Örnekler, kümeste uygulanan dışkı toplama sistemi hakkında bilgi sahibi olunup, her bir örneğin kümesin tamamını temsil edecek şekilde nasıl alınabileceğine karar verildikten sonra toplanacaktır.
Dışkının, örnek alınacağı gün toplanmasının sağlanması ve örneklerin kümesin değişik bölgelerini temsil edecek tarzda ve kümesi örnekleyecek şekilde küçük porsiyonlar halinde mümkün olduğunca çok sayıda farklı noktalardan alınmasına dikkat edilecektir.
Dışkının bir çukurda toplandığı sistemde çukurun en az 40 farklı noktasından alınan dışkı ile bir örnek oluşturulacaktır. Bu işlem 5 örneğin her biri için tekrarlanacaktır.
4.2.6-Toz Örneklerinin Alımı:
Toz, kümesteki tüm raflardan alınacak ve en az 20 farklı noktadan toplanacaktır. Toplanan tozlar yerde karıştırıldıktan sonra plastik ya da cam kaba alınarak etiketlenecektir. Toplanan toz 250 ml. ölçüsünde bir paketi dolduracaktır.
4.2.7-Örnek alınırken tek kullanımlık eldiven kullanılacak ve kullanılan eldivenler her örnek alımında yenilenecektir.
4.2.8-Örnek alınan her kümes için EK-3’de yer alan “Örnek Toplama Bilgi Formu” doldurulacaktır.
4.2.9-Alınan her örneğin üzerine İşletme numarası, kümes numarası, örnek numarası ve tipi okunaklı bir şekilde örnek kabının türüne göre üzerine veya kabın üzerine yapıştırılan etiketin üzerine yazılacaktır ve bu bilgiler “Örnek Toplama Bilgi Formuna” da işlenecektir.
4.2.10-Alınan örneklerin tamamı bir kutuya yerleştirilerek güvenli bir şekilde paketlenecek, üzerine gönderilecek Veteriner Kontrol ve Araştırma Enstitünün adı, adresi, telefon numarası ve “Salmonella Kontrol Programı” ifadesi yazılacak ve Örnek Toplama Bilgi formu ile birlikte Bölge Enstitüsüne bekletilmeden toplandığı gün resmi araç veya kargo ile gönderilecektir.
5-Laboratuar Çalışmaları:
5.1-Veteriner Kontrol ve Araştırma Enstitüsü Müdürlüklerine ulaşan örnekler işleninceye kadar buzdolabında muhafaza edilecek ve en geç 48 saat içinde test edilecektir. İhtiyaç duyan enstitülere Ulusal Referans Laboratuarı olan Etlik Merkez Veteriner Kontrol ve Araştırma Enstitüsü gerekli desteği sağlayacaktır.
5.2-Bölge Veteriner Kontrol ve Araştırma Enstitüleri kendi çalışma bölgesindeki illerden toplanacak örneklerde Salmonella izolasyon çalışmalarının yapılmasından sorumlu olacaktır.
5.3-Bölge Veteriner Kontrol ve Araştırma Enstitüleri tarafından izole edilen izolatlar (Salmonella spp düzeyinde) en seri şekilde Etlik Merkez Veteriner Kontrol ve Araştırma Enstitüsüne gönderilecek ve Ulusal Referans Laboratuarı tarafından serotiplendirmesi yapılacaktır.
5.4-Dışkı örnekleri ve toz örneklerinin teste hazırlanmasında aşağıdaki hususlara uyulacaktır.
- Laboratuarda her bir dışkı örneğinden 200 gram veya her bir toz örneğinden 50 gram alınarak bunlara eş miktardaki Tamponlanmış Peptonlu Suya konur ve yavaşça karıştırılır.
- 10-15 dakika elde hafifçe karıştırarak örneğin yumuşaması ve tozun tam çözülmesi sağlanır.
- Karıştırmadan hemen sonra karışımın 50 gramı ayrılır ve daha önceden oda ısısına getirilmiş 200 ml Tamponlanmış Peptonlu Su eklenir
- Metoda uygun olarak ekim yapılır.
5.5-İzolasyon çalışmaları ISO 6579 metoduna göre yapılacaktır.
5.6- Pozitif örnekler Etlik Merkez Veteriner Kontrol ve Araştırma Enstitüsünce Kaufmann-White modeli takip edilerek sero tiplendirilecektir.
5.7-İzole edilen suşlar Etlik Merkez Veteriner Kontrol ve Araştırma Enstitüsü tarafından en az 2 yıl olmak üzere saklanacaktır.
5.8-Her bir pozitif örnekten en az bir S.enteriditis ve S.typhimirium izolatında HPA Colindale, London Protokolüne uygun faj tiplendirme yapılması için Ankara Üniversitesi Veteriner Fakültesi ile işbirliği yapılacaktır.
5.9-Pozitif bulunan kümeslerdeki her serotipten bir izolat anti-mikrobiyel duyarlılık yönünden Etlik Merkez Veteriner Kontrol ve Araştırma Enstitüsü tarafından Kantitatif metodlar ve NCCLS standartları kullanılarak test edilecektir.
6-Eğitim/Bilgilendirme:
6.1-Örnek alımına başlanmadan önce Etlik Merkez Veteriner Kontrol ve Araştırma Enstitüsü tarafından teşhis metodu ve örneklerin toplanması konularında Bölge Veteriner Kontrol ve Araştırma Enstitülerinde görevli ilgili personele yönelik eğitim verilecektir.
6.2-Bölge Veteriner Kontrol ve Araştırma Enstitüleri çalışma alanları içerisindeki İl Müdürlüklerinden biri hayvan Sağlığı Şube Müdürü olmak üzere en az 2 veteriner hekime örneklerin toplanması ve gönderilmesi konusunda eğitim vereceklerdir.
6.3-İllerde Yumurta Üretici Birlikleri temsilcilerine ve sektör yetkililerine ve teknik personeline program anlatılacaktır.
6.4-Hayvan Sağlığı Şube Müdürleri, Salmonella Kontrol Programının amacı, önemi ve yapılacak çalışmalar konusunda İl Müdürlüğündeki yöneticileri ve gerekli hallerde Valilik Makamını bilgilendirecektir.
7-Raporlama:
7.1-İl Müdürlükleri örneklerin toplanmasını takiben Tablo-1 ve Tablo-2’de yer alan bilgileri bir yazı ekinde Genel Müdürlüğe gönderecektir.
7.2-Örneklerin en az bir tanesinde Salmonella spp.’nın varlığı durumunda o kümes pozitif olarak değerlendirilecektir.
7.3-Test sonuçları Etlik Merkez Veteriner Kontrol ve Araştırma Enstitüsü tarafından oluşturularak diğer enstitülere gönderilecek ve veri tabanına girilmesi sağlanacaktır. Veriler Etlik Merkez Veteriner Kontrol ve Araştırma Enstitüsü tarafından toplanarak değerlendirilecektir.
7.4-Etlik Merkez Veteriner Kontrol ve Araştırma Enstitüsü sonuç raporunu Genel Müdürlüğe en seri şekilde gönderecektir.
8-Başlama ve Bitirme
Ülke genelinde ilk defa yapılan bu çalışma 15 Kasım 2007 tarihinde başlatılarak en geç 31 Mart 2008 tarihine kadar tamamlanacaktır.
EK-1
İLLER BAZINDA İŞLETME, KÜMES VE ÖRNEK ALINACAK KÜMES SAYILARI
(Not: 1 işletmede içindeki sadece 1 kümesten örnek alınacaktır.)
| İller | İşletme Sayısı | Kümes Sayısı | Örnek Alınacak Kümes Sayısı |
| ADANA | 7 | 20 | 3 |
| AFYON | 243 | 644 | 111 |
| AMASYA | 7 | 14 | 2 |
| ANKARA | 26 | 84 | 14 |
| AYDIN | 41 | 41 | 7 |
| BALIKESIR | 136 | 389 | 67 |
| BILECIK | 2 | 4 | 1 |
| BOLU | 48 | 53 | 9 |
| BURDUR | 21 | 26 | 4 |
| BURSA | 19 | 101 | 17 |
| CANKIRI | 2 | 9 | 2 |
| CORUM | 135 | 411 | 71 |
| DENIZLI | 14 | 28 | 5 |
| DIYARBAKIR | 1 | 5 | 1 |
| ERZINCAN | 3 | 15 | 3 |
| ESKISEHIR | 7 | 20 | 3 |
| GAZIANTEP | 3 | 5 | 1 |
| GIRESUN | 4 | 8 | 1 |
| HATAY | 3 | 7 | 1 |
| MERSİN | 6 | 21 | 4 |
| ISTANBUL | 17 | 50 | 9 |
| IZMIR | 100 | 102 | 18 |
| KASTAMONU | 7 | 11 | 2 |
| KAYSERI | 58 | 125 | 22 |
| KIRKLARELI | 6 | 61 | 10 |
| KIRSEHIR | 4 | 10 | 2 |
| KOCAELI | 7 | 43 | 7 |
| KONYA | 133 | 390 | 67 |
| KUTAHYA | 41 | 65 | 11 |
| MANISA | 18 | 177 | 30 |
| K.MARAS | 2 | 4 | 1 |
| MUGLA | 4 | 17 | 3 |
| MUS | 1 | 6 | 1 |
| NEVSEHIR | 28 | 56 | 10 |
| NIGDE | 2 | 13 | 2 |
| ORDU | 14 | 14 | 2 |
| SAKARYA | 5 | 30 | 5 |
| SAMSUN | 12 | 52 | 9 |
| SIVAS | 4 | 5 | 1 |
| TEKIRDAG | 3 | 8 | 1 |
| TOKAT | 4 | 8 | 1 |
| TRABZON | 3 | 3 | 1 |
| VAN | 2 | 4 | 1 |
| YOZGAT | 25 | 25 | 4 |
| AKSARAY | 15 | 15 | 3 |
| KARAMAN | 39 | 45 | 8 |
| BARTIN | 1 | 4 | 1 |
| YALOVA | 4 | 8 | 1 |
| KARABÜK | 1 | 3 | 1 |
| DÜZCE | 6 | 10 | 2 |
| TOPLAM | 565 |
TESADÜFİ ÖRNEKLEME TABLOSU
(Her tesadüfi örnek numarası seçimi için farklı yerlerde farklı yönlerden başlanılabilinir.)
EK-3
ÖRNEK TOPLAMA BİLGİ FORMU
(Her kümes için ayrı form doldurulacaktır.)
| İl/İlçe | ||||||||
| İşletmenin Adı | ||||||||
| Adresi | ||||||||
| İşletmenin Numarası | ||||||||
| İşletmenin Toplam Kapasitesi | ||||||||
| İşletmedeki Kümes Sayısı | ||||||||
| Örnek Alınan Kümesin Kapasite Sınıfı (X) işareti ile örnek alınan kümesin kapasitesi belirtilecektir. Örnek: Kümeste 2.500 tavuk varsa 1. satırın karşısı doldurulacaktır. |
Kapasite | Örnek Alınan Kümes | Kümesteki hayvan sayısı | |||||
| 1.000-2.999 | ||||||||
| 3.000-4.999 | ||||||||
| 5.000-9.999 | ||||||||
| 10.000-29.999 | ||||||||
| 30.000 ve üzeri | ||||||||
| Kümesteki Gübre Toplama Sistemi | Konveyör | Kazıma | Gübre Çukuru | |||||
| Örnekleme Tarihi | ||||||||
| Örneklenen kümesteki tavukların yaşı (Kümeste karışık yaş gruplarında tavuk bulunması halinde en küçük ve en büyük hayvanların yaşı belirtilecek örn: 60 -94 hafta arası gibi | ||||||||
| Planlanan yumurtadan çıkarılma tarihi | ||||||||
| Örnek Tipi ve numarası | Sıra No | Örnek Tipi | Numarası | |||||
| Aynı gün birden fazla kümesten örnek alıp gönderilecekse laboratuarda karışıklığı önlemek için farklı işletmelerden alınan örneklere aynı numara verilmemesine dikkat edilecektir. | 1 | Dışkı | ||||||
| 2 | Dışkı | |||||||
| 3 | Dışkı | |||||||
| 4 | Dışkı | |||||||
| 5 | Dışkı | |||||||
| 6 | Toz | |||||||
| 7 | Toz | |||||||
| İlave örnek alınmışsa belirtilecektir. Numune alan kişilerin ilave numune almaya ihtiyaç duyması halinde nedeni belirtilecektir. |
||||||||
| Örnek alınan kümesteki Salmonella aşılama durumu |
Aşının ticari adı, seri no, nevi (canlı, inaktif) ve tarihi | Aşısız | ||||||
| Aşılama Tarihi | Canlı aşının ticari adı ve seri no | İnaktif aşının ticari adı ve seri no | ||||||
| Son 2 hafta içinde kullanılan ilaçlar (ticari adı ve kullanılış amacı) | ||||||||
| Örnek Alan Veteriner Hekimin Adı Soyadı | ||||||||